UCZĘ SIĘ • SŁOWNIK

Słownik jeździecki: pojęcia o koniach i jeździe konnej

156 pojęć od kłębu po okser: budowa konia, kopyta, maści, sprzęt, dosiad, chody, ujeżdżalnia, skoki, stajnia i zdrowie. Krótkie definicje według materiałów PZJ.

Definicje sprawdzone źródłowo: 2026-09-27. Opracowanie Stajni Wiedzy na podstawie materiałów PZJ.

Budowa konia

Kłąb: Najwyżej położony punkt grzbietu konia, nad łopatkami, u nasady szyi. W kłębie mierzy się wzrost konia.
Grzbiet: Część tułowia między kłębem a lędźwiami, na której leży siodło.
Lędźwie: Odcinek tułowia między grzbietem a zadem, za ostatnimi żebrami.
Zad: Tylna, silnie umięśniona część tułowia, od lędźwi do nasady ogona. Z pracy zadu pochodzi napęd ruchu konia.
Słabizna: Miękkie wgłębienie po bokach tułowia, między ostatnim żebrem a guzem biodrowym. Obserwując słabiznę, liczy się oddechy konia.
Ganasze: Tylne krawędzie żuchwy po obu stronach głowy. Na tętnicy przy ganaszach mierzy się tętno konia.
Potylica: Najwyżej położona część głowy konia, tuż za uszami. Przez potylicę przechodzi nagłówek ogłowia.
Łopatka: Płaska kość w górnej części kończyny przedniej. Stanie tuż przy łopatce to najbezpieczniejsze miejsce obok konia.
Staw nadgarstkowy: Staw kończyny przedniej między przedramieniem a nadpęciem, nazywany też napiąstkiem. Nie jest kolanem: kolano konia leży w kończynie tylnej.
Nadpęcie: Odcinek kończyny poniżej stawu nadgarstkowego (w kończynie tylnej: poniżej stawu skokowego) aż do stawu pęcinowego. Z tyłu nadpęcia biegną ścięgna.
Pęcina: Odcinek kończyny między stawem pęcinowym a koronką.
Koronka: Pas tuż nad kopytem, na przejściu skóry w róg. Od koronki narasta ściana kopyta.
Staw skokowy: Duży staw kończyny tylnej, z guzem piętowym z tyłu. Odpowiada ludzkiej kostce.
Kolano (u konia): Staw kończyny tylnej między udem a podudziem, położony wysoko, blisko brzucha.
Kasztany: Zrogowaciałe zgrubienia skóry na wewnętrznej stronie kończyn: przednich powyżej stawu nadgarstkowego, tylnych poniżej stawu skokowego.
Ostrogi (u konia): Małe rogowe zgrubienie z tyłu stawu pęcinowego, ukryte w szczotce włosów.
Szczotki: Dłuższe włosy z tyłu stawów pęcinowych. U koni zimnokrwistych bywają bardzo obfite.
Pokrój: Budowa konia oceniana pod kątem proporcji i przydatności do użytkowania, na przykład pod siodło albo do zaprzęgu.
Wzrost konia: Wysokość konia mierzona od ziemi do najwyższego punktu kłębu, w centymetrach.
Kuc: Koń niskiego wzrostu. Według przepisów FEI kucem jest koń, którego wysokość w kłębie nie przekracza 148 cm bez podków albo 149 cm w podkowach.

Więcej: Budowa zewnętrzna konia, Pytania: budowa konia

Kopyto i kucie

Kopyto: Rogowa puszka na końcu kończyny konia. Od spodu widać podeszwę, strzałkę i białą linię, z przodu i z boków ścianę.
Ściana kopyta: Widoczna z zewnątrz część puszki kopytowej. Narasta od koronki w dół.
Podeszwa: Spodnia, lekko wklęsła część kopyta, otoczona ścianą.
Strzałka: Klinowata, sprężysta część spodu kopyta. Amortyzuje wstrząsy i przy obciążeniu pomaga puszce kopytowej lekko się rozszerzać.
Biała linia: Jasna granica między ścianą a podeszwą, widoczna od spodu kopyta.
Rowki przystrzałkowe: Zagłębienia po obu stronach strzałki. Trzeba je dokładnie czyścić, bo zalegający w nich brud sprzyja gniciu strzałki.
Kopystka: Hak do czyszczenia podeszwy i rowków kopyta. Kopyta czyści się przed jazdą i po jeździe.
Podkowa: Metalowa obręcz przybijana do kopyta. Chroni róg przed nadmiernym ścieraniem na twardym podłożu.
Podkowiak: Gwóźdź, którym przybija się podkowę do ściany kopyta.
Hacele: Kolce wkręcane w otwory podkowy, zwiększające przyczepność. Przed wypuszczeniem konia na wybieg się je wykręca.
Podkuwacz: Specjalista, który rozczyszcza kopyta i kuje konie. Pęknięcie ściany kopyta zgłasza się właśnie jemu.
Kalosze: Gumowe ochraniacze na koronki i piętki przednich kopyt, chroniące przed nadepnięciem tylnym kopytem.

Więcej: Choroby kopyt konia, Pytania: kopyta i kucie

Maści i odmiany

Maść: Umaszczenie konia, czyli barwa jego sierści, grzywy i ogona. W podstawowym zestawie są cztery maści: kara, kasztanowata, gniada i siwa.
Maść gniada: Sierść brązowa w różnych odcieniach, grzywa i ogon czarne. Dolne części kończyn są zwykle czarne.
Maść kasztanowata: Sierść ruda lub brązowożółta, a grzywa i ogon w tym samym albo jaśniejszym kolorze, nigdy czarne.
Maść kara: Sierść, grzywa i ogon czarne.
Maść siwa: Mieszanina białych i ciemnych włosów. Siwy koń z wiekiem jaśnieje, a źrebię rodzi się ciemniejsze.
Odmiany: Białe znaczenia na sierści, najczęściej na głowie i kończynach. Pod białą odmianą skóra jest zwykle niepigmentowana, jasnoróżowa.
Gwiazdka: Biała odmiana na czole konia.
Strzałka (odmiana): Wąski biały pas biegnący wzdłuż nosa.
Łysina: Szeroki biały pas przez przednią część głowy.
Chrapka: Biała plama między nozdrzami.

Więcej: Maści i odmiany u koni, Pytania: maści i odmiany

Sprzęt jeździecki

Ogłowie: Zestaw pasków zakładany na głowę konia, do którego mocuje się wędzidło i wodze.
Uzda wędzidłowa: Ogłowie z wędzidłem i wodzami oraz z nachrapnikiem.
Wędzidło: Metalowa część uzdy leżąca w pysku konia, zwykle z ogniw połączonych przegubem i z ruchomymi pierścieniami. Cieńsze wędzidło działa ostrzej, grubsze łagodniej.
Kiełzno: Ogólna nazwa elementu uzdy, który leży w pysku konia, na przykład wędzidła.
Wodze: Paski łączące dłonie jeźdźca z pierścieniami wędzidła. Są przedłużeniem ręki, a nie uchwytem do utrzymywania się w siodle.
Nachrapnik: Pasek ogłowia na grzbiecie nosa, który uzupełnia działanie kiełzna i nie pozwala koniowi otwierać pyska. Jednym z rodzajów jest nachrapnik meksykański.
Naczółek: Pasek ogłowia leżący na czole konia, przed uszami.
Podgardle: Pasek ogłowia pod gardłem konia. Zapina się go luźno, tak by zmieściła się pod nim cała dłoń.
Nagłówek: Pasek ogłowia przechodzący za uszami, przez potylicę.
Kantar: Ogłowie bez wędzidła, do prowadzenia i przywiązywania konia. Zakłada się go, stojąc po lewej stronie konia.
Uwiąz: Linka przypinana do kantaru. Podczas prowadzenia konia nie owija się jej wokół dłoni ani nadgarstka.
Karabińczyk bezpieczeństwa: Zapięcie uwiązu, które da się otworzyć także przy naprężonej lince, na przykład gdy koń się szarpie.
Siodło: Siedzisko jeźdźca na grzbiecie konia. Podstawowe typy siodeł sportowych to ujeżdżeniowe, skokowe i wszechstronne.
Łęk: Uniesiona przednia albo tylna część siodła: łęk przedni i łęk tylny.
Tybinka: Skórzana osłona z boku siodła, pod nogą jeźdźca.
Puślisko: Regulowany pasek, na którym wisi strzemię, przypięty do zaczepu siodła. Obie strony muszą mieć równą długość.
Strzemię: Metalowe oparcie dla stopy jeźdźca. Strzemiona bezpieczne ułatwiają uwolnienie stopy przy upadku.
Popręg: Pas pod brzuchem konia, który utrzymuje siodło. Leży na mostku, około szerokości dłoni za łokciami.
Przystuły: Paski pod tybinką siodła, do których zapina się popręg.
Czaprak: Podkładka pod siodło. Chroni poduszki siodła przed potem, a grzbiet konia przed bezpośrednim naciskiem siodła.
Wytok: Wodza pomocnicza z paskami biegnącymi od popręgu do wodzy, która ogranicza zbyt wysokie unoszenie głowy przez konia.
Wypinacze: Wodze pomocnicze biegnące od popręgu do wędzidła, używane między innymi przy lonżowaniu.
Czarna wodza: Wodza pomocnicza biegnąca od popręgu przez pierścienie wędzidła do ręki jeźdźca. Działa silnie i wymaga doświadczenia.
Lonża: Długa linka, na której koń porusza się po kole wokół prowadzącego.
Bat: Sztuczna pomoc wspierająca działanie łydki. Na egzaminach na odznaki PZJ może mieć najwyżej 120 cm na dużym koniu i 100 cm na kucu.
Ostrogi (jeździeckie): Metalowe elementy przy piętach butów jeźdźca, sztuczna pomoc dla doświadczonych jeźdźców. Na egzaminie na brązową odznakę są niedozwolone.
Ochraniacze: Osłony nóg konia, które chronią kończyny przed urazami podczas pracy.
Owijki: Elastyczne bandaże owijane na nogach konia, z tym samym zadaniem co ochraniacze.
Derka: Okrycie konia, stosowane przede wszystkim u koni strzyżonych i intensywnie pracujących. Jednym z rodzajów jest derka padokowa.
Kask jeździecki: Ochronne nakrycie głowy. Powinien go nosić każdy jeździec, bez względu na wiek i umiejętności.
Kamizelka ochronna: Osłona tułowia jeźdźca, która chroni przed urazami przy upadku z konia.

Więcej: Podstawowy sprzęt jeździecki, Wodze pomocnicze, Pytania: sprzęt i ubiór

Jazda, dosiad i pomoce

Dosiad: Sposób siedzenia jeźdźca w siodle. Rozróżnia się dosiad podstawowy (ujeżdżeniowy), półsiad i dosiad stiplowy.
Dosiad podstawowy: Dosiad, w którym przez ucho, bark, biodro i piętę jeźdźca przechodzi pionowa linia, a łokieć, dłoń i pysk konia leżą na jednej prostej. Pięta jest najniżej położonym punktem ciała jeźdźca.
Półsiad: Dosiad z uniesionym, odciążonym siedzeniem, używany między innymi w skokach i w terenie.
Pomoce jeździeckie: Sposoby porozumiewania się jeźdźca z koniem. Naturalne to ciężar ciała, łydki i wodze, sztuczne to między innymi bat i ostrogi. Pomoce zawsze ze sobą współdziałają.
Łydka aktywizująca: Działanie łydki tuż za popręgiem, które pobudza konia do ruchu naprzód.
Łydka przesuwająca: Działanie łydki cofniętej za popręg, które przesuwa zad konia w bok.
Łydka ograniczająca: Działanie łydki, które zapobiega wypadaniu zadu konia na zewnątrz.
Anglezowanie: Jazda kłusem, w której jeździec w jednym takcie unosi się w siodle, a w następnym siada. Częstym błędem jest zbyt wysokie, energiczne wybijanie się.
Oddawanie wodzy: Zmniejszenie nacisku wodzy, nazywane też ustępowaniem. To jeden z rodzajów oddziaływania wodzami.
Półparada: Krótkie, skoordynowane działanie dosiadu, łydek i wodzy, które przygotowuje konia do zmiany chodu lub tempa i przywołuje jego uwagę.
Parada: Zatrzymanie konia przy współdziałaniu dosiadu, łydek i wodzy.
Na lewą rękę: Kierunek jazdy, przy którym wnętrze ujeżdżalni jest po lewej stronie jeźdźca. Na prawą rękę jest odwrotnie.
Rama konia: Sylwetka konia w ruchu, wyznaczona przede wszystkim ustawieniem szyi i linii nosa.
Zebranie: Praca, w której koń przenosi więcej ciężaru na zad, skraca krok i unosi przód, zachowując takt i energię ruchu.

Więcej: Pytania: dosiad i pomoce, Pytania: dosiad (srebrna)

Chody konia

Chód: Sposób poruszania się konia. Podstawowe chody to stęp, kłus i galop.
Stęp: Chód czterotaktowy bez fazy zawieszenia. Na twardym podłożu słychać cztery osobne uderzenia kopyt.
Kłus: Chód dwutaktowy, w którym nogi pracują parami po przekątnej, z fazą zawieszenia między krokami.
Galop: Chód trzytaktowy, w którym po każdym skoku następuje faza zawieszenia.
Takt: Regularny rytm uderzeń kopyt w danym chodzie: cztery w stępie, dwa w kłusie, trzy w galopie.
Faza zawieszenia: Moment, w którym żadna noga konia nie dotyka ziemi. Występuje w kłusie i galopie, nie ma jej w stępie.
Foule: Jeden skok galopu. W foule podaje się odległości między przeszkodami, na przykład na jedno foule to około 7-8 m.
Galop z prawej nogi: Galop, w którym prawa przednia noga wysuwa się dalej naprzód niż lewa. Na prawą rękę jest to galop właściwy.
Kontrgalop: Galop celowo wykonywany z nogi zewnętrznej, jako ćwiczenie równowagi i posłuszeństwa.
Galop krzyżowy: Błąd, w którym przód konia galopuje z jednej nogi, a tył z drugiej.
Galop czterotaktowy: Błąd, w którym zamiast trzech uderzeń kopyt w skoku galopu słychać cztery, zwykle po skracaniu galopu samymi wodzami.
Odmiany chodów: Warianty stępa, kłusa i galopu różniące się długością kroku i ramą. Kłus i galop mają odmianę roboczą, pośrednią, wyciągniętą i zebraną, stęp: pośrednią, wyciągniętą, swobodną i zebraną.

Więcej: Odmiany chodów konia, Pytania: chody konia

Ujeżdżalnia i figury

Czworobok: Prostokątny plac do ujeżdżenia z literami na obwodzie. Mały czworobok ma 20 × 40 m, duży 20 × 60 m.
Litery na czworoboku: Oznaczenia punktów na obwodzie i linii środkowej. Na małym czworoboku obwód wyznaczają litery A, K, E, H, C, M, B i F, a na linii środkowej leżą D, X i G.
Punkt X: Środek czworoboku, w miejscu przecięcia przekątnych, na linii środkowej.
Linia środkowa: Linia biegnąca przez środek czworoboku od litery A do litery C.
Pierwszy ślad: Tor jazdy tuż przy ścianie ujeżdżalni.
Drugi ślad: Tor jazdy po obwodzie ujeżdżalni, około 2,5 m od ściany.
Zastęp: Grupa jeźdźców jadących jeden za drugim za koniem czołowym i wykonujących te same ćwiczenia.
Odstęp: Bezpieczna odległość od konia poprzedzającego lub mijanego: co najmniej 3 kroki, czyli około 2,5 m.
Mijanie się: Jeźdźcy jadący w przeciwnych kierunkach mijają się lewymi rękami, jak w ruchu prawostronnym.
Pierwszeństwo na ujeżdżalni: Zastęp ma pierwszeństwo przed pojedynczym jeźdźcem. Przy pozostałych warunkach równych pierwszeństwo ma jeździec jadący wyższym chodem, a według banku PZJ także jeździec jadący na lewą rękę.
Koło: Figura po okręgu. Duże koło ma średnicę 20 m, małe 10 m.
Wolta: Mały okrąg o średnicy od 6 do 10 m.
Serpentyna: Figura z równych półkoli prowadzona od jednej krótkiej ściany do drugiej, na przykład od A do C.
Wężyk: Łuk na długiej ścianie, który odchodzi od śladu najwyżej 5 m, na wysokości środka ściany.

Więcej: Czworobok: litery i wymiary, Pytania: porządek na ujeżdżalni

Skoki i przeszkody

Stacjonata: Przeszkoda pionowa z drągów ułożonych jeden nad drugim.
Mur: Przeszkoda pionowa w formie ściany.
Okser: Przeszkoda wysoko-szeroka z dwóch elementów ustawionych jeden za drugim.
Triplebar: Przeszkoda wysoko-szeroka z trzech elementów o rosnącej wysokości.
Rów z wodą: Przeszkoda szeroka, którą koń przeskakuje w długości.
Krzyżak: Przeszkoda z dwóch skrzyżowanych drągów. Jest pierwszą przeszkodą na egzaminie na brązową odznakę.
Szereg: Przeszkody ustawione tak blisko, że koń robi między nimi jedno lub dwa foule. Na jedno foule odległość wynosi około 7-8 m.
Skok-wyskok: Dwie przeszkody tak blisko siebie, że koń odbija się do drugiej zaraz po lądowaniu, bez skoku galopu między nimi.
Linia: Przeszkody oddalone o 3 do 6 foule. Na trzy foule to około 14-15 m.
Parkur: Trasa z ponumerowanymi przeszkodami do pokonania w ustalonej kolejności.
Zrzutka: Strącenie elementu przeszkody. Na egzaminie na brązową odznakę kosztuje 0,5 punktu karnego.
Nieposłuszeństwo: Odmowa skoku albo wyłamanie przed przeszkodą. Na egzaminach na odznaki drugie nieposłuszeństwo eliminuje.

Więcej: Pytania: skoki, teren i drogi, Pytania: skoki (srebrna)

Stajnia, żywienie i pielęgnacja

Boks: Wydzielone pomieszczenie w stajni, w którym koń może się swobodnie poruszać i położyć. Materiały PZJ oceniają boks jako lepszy od stanowiska.
Stanowisko: Miejsce w stajni, w którym koń stoi uwiązany głową do ściany, bez drzwi.
Ściółka: Podłoże w boksie, na przykład słoma, trociny albo granulaty. Brudna, mokra ściółka sprzyja gniciu strzałek.
Padok: Ogrodzony wybieg, na którym koń może się ruszać na świeżym powietrzu.
Pasze objętościowe: Trawa, siano i słoma. Są podstawą żywienia konia i dostarczają włókna.
Pasze treściwe: Owies, jęczmień, kukurydza i mieszanki paszowe. Dają skoncentrowaną energię do pracy.
Pasze okopowe: Marchew i buraki. Podaje się je umyte, nieprzemarznięte i pokrojone.
Mesz: Dietetyczna paszowa potrawa przygotowywana między innymi z owsa, siemienia lnianego i otrąb, podawana lekko ciepła.
Żłób: Pojemnik na paszę w boksie. Ustawia się go jak najdalej od poidła.
Poidło: Źródło wody w boksie. Koń powinien mieć stały dostęp do czystej wody.
Zgrzebło: Przybór do czyszczenia. Gumowym lub plastikowym usuwa się zaklejenia z sierści, a metalowym czyści się szczotkę, nie konia.
Czyszczenie konia: Codzienna pielęgnacja sierści, grzywy, ogona i kopyt. Okolice oczu, warg i nozdrzy przeciera się osobną, wilgotną gąbką.

Więcej: Żywienie konia, Pytania: stajnia i żywienie, Pytania: pielęgnacja

Zachowanie i bezpieczeństwo

Stado: Naturalna forma życia koni, z ustaloną hierarchią. Dlatego konie potrzebują kontaktu z innymi końmi.
Płochliwość: Skłonność konia do ucieczki. Wynika z tego, że w naturze koń jest roślinożercą i ofiarą drapieżników.
Pole widzenia: Obszar, który koń widzi. Pasący się koń dostrzega ruch w zakresie około 330 stopni, a ostro widzi w wąskim trójkącie przed głową.
Martwe pole: Obszar, którego koń nie widzi: tuż przed nosem i za zadem. Dlatego do konia nie podchodzi się od tyłu.
Uszy położone płasko: Sygnał złości lub agresji. Uszy skierowane do przodu oznaczają zainteresowanie.
Nałóg: Utrwalone, szkodliwe zachowanie konia, na przykład tkanie albo łykanie.
Narów: Zachowanie groźne dla człowieka, na przykład gryzienie, kopanie albo dociskanie do ściany.
Czerwona wstążka: Znak ostrzegawczy. Wpleciona w ogon oznacza konia, który kopie, a w grzywę konia, który gryzie.

Więcej: Pytania: zachowanie i zmysły, Pytania: bezpieczeństwo przy koniu

Zdrowie konia

Parametry życiowe konia: Temperatura, tętno i oddechy mierzone w spoczynku. Według materiałów PZJ normy to 37,5-38,5 °C, 28-40 uderzeń serca i 8-16 oddechów na minutę.
Kolka: Ból brzucha u konia. Typowe objawy to częste tarzanie się i grzebanie przednimi kopytami. Wymaga natychmiastowego wezwania lekarza weterynarii.
Ochwat: Bardzo bolesne zapalenie tworzywa kopyta. Wymaga pilnej pomocy lekarza weterynarii.
Mięśniochwat porażenny: Choroba mięśni, potocznie nazywana chorobą poświąteczną. Wiąże się między innymi z pełną dawką paszy treściwej w dni bez pracy.
Kulawizna: Nieprawidłowy, nierówny ruch konia, zwykle wynikający z bólu kończyny.
Gruda: Zmiany zapalne skóry w zgięciu pęcinowym, z tyłu pęciny.
Gnicie strzałki: Choroba strzałki kopyta: rowki są pogłębione i wypełnione szaroczarną, cuchnącą mazią. Sprzyja jej brudna, mokra ściółka.
Zapoprężenie: Otarcia i zmiany skóry w okolicy mostka, w miejscu, gdzie leży popręg.
Pipak: Niebolesny obrzęk na guzie piętowym stawu skokowego.
Nakostniak: Narośl kostna na kościach kończyn konia.
Zołzy: Zakaźna choroba koni. Materiały PZJ wymieniają ją wśród chorób, którym sprzyja brud w stajni i na pastwiskach.

Więcej: Pytania: zdrowie i reagowanie, Pytania: choroby (srebrna)

Sprawdź się w darmowym teście

Źródła i sprawdzenie

PZJ: Pytania na brązową odznakę
Zakres teorii i części stajennej, pytania 1-243 i S1-S63

PZJ: Pytania na srebrną odznakę
Zakres teorii srebrnej odznaki

PZJ: Regulamin odznak jeździeckich (obowiązuje od 01.01.2024)
Warunki egzaminów, sprzęt i punktacja

FEI: Pony Measuring
Wysokość kuca w kłębie

Sprawdzono 2026-09-27. Definicje są autorskim opracowaniem. Niezależne materiały do nauki. Test nie jest oficjalnym egzaminem PZJ i nie zastępuje przygotowania praktycznego.

Wszystkie poradniki