Choroby kopyt u konia: gnicie strzałki, ochwat, podbicie i zatraty

Gnicie strzałki: problem, który zaczyna się w boksie

Zacznijmy od zastrzeżenia, bez którego reszta poradnika nie ma sensu: to wiedza do rozpoznania problemu i do rozmowy z dorosłymi, a nie do leczenia konia na własną rękę. Gnicie strzałki wyłapiesz przy codziennym czyszczeniu kopyt. W rowkach strzałki zbiera się lepka, szaroczarna maź o zapachu zgnilizny, koń reaguje bólem na czyszczenie tego miejsca, a w cięższych przypadkach zaczyna kuleć. Zapach jest najbardziej charakterystycznym objawem, bo zdrowe kopyto po wyczyszczeniu nie cuchnie.

Przyczyna prawie zawsze siedzi w warunkach, w jakich koń stoi. Najczęściej jest to brak higieny: utrzymywanie koni na wilgotnej i głębokiej ściółce oraz nieprawidłowa albo niedbała pielęgnacja kopyt. Wilgoć razem z odchodami wciśniętymi w rowki strzałki tworzy dokładnie takie środowisko, w jakim tkanka się rozkłada. Podkowa niczego tu nie chroni, a głęboka ściółka, wbrew intuicji, nie jest dla kopyt zaletą, jeśli jej spód jest mokry. Dlatego gnicie strzałek bywa problemem całej stajni, a nie jednego konia.

Zapobieganie łatwo wymienić i trudno utrzymać: sucha ściółka, codzienne czyszczenie kopyt, odpowiednia dieta oraz prawidłowa korekcja kopyt. Codziennie znaczy również w dni, w których koń nie pracuje. Przy okazji czyszczenia patrz na kopyto, a nie tylko dłub w nim kopystką: zapach, wygląd rowków strzałki, reakcja konia na dotyk i temperatura puszki kopytowej to cztery informacje, które dostajesz za darmo przy każdym kopycie. Porównuj też kopyta między sobą, bo różnica między nimi mówi więcej niż pojedyncza obserwacja.

Ochwat u konia: najgroźniejszy z tej listy

Typowe objawy ochwatu to gorące, wrażliwe na dotyk kopyta, charakterystyczna postawa z wysuniętymi do przodu kończynami przednimi, trudności w poruszaniu się, zwłaszcza po twardym podłożu, oraz wysoka temperatura ciała. Koń przenosi ciężar do tyłu, żeby odciążyć bolące przody, i dlatego staje w tej rozkroczonej, sztywnej pozie. Nie myl jej z postawą przy kolce: tam koń raczej rozciąga kłodę, odstawia tylne nogi, ogląda się na brzuch, grzebie i próbuje się kłaść.

Ochwat nieleczony albo leczony zbyt późno zwykle prowadzi do nieodwracalnych zmian w obrębie puszki kopytowej: rotacji kości kopytowej oraz deformacji podeszwy i ścian bocznych, a w efekcie do trwałego kalectwa konia. To dlatego traktuje się go jak stan nagły, a nie jak coś, co „przejdzie po kilku dniach odpoczynku”. Zmiany dzieją się w środku, pod rogiem, i z zewnątrz nie widać ich, dopóki nie są utrwalone. Przy podejrzeniu ochwatu liczy się szybka decyzja o wezwaniu lekarza weterynarii.

Profilaktyka polega na unikaniu przyczyn, które wywołują stan zapalny w kopycie: pracy na twardym podłożu, nieprawidłowego podkuwania i korekcji kopyt oraz zranień puszki kopytowej. Dawkę pokarmową dopasowuje się do rasy konia oraz do sposobu i intensywności użytkowania. Do tego dochodzą zwykłe zasady chroniące przewód pokarmowy: stopniowa zmiana pasz, prawidłowe pojenie i unikanie pasz wysokobiałkowych. Krótko: to, co chroni brzuch konia, chroni też jego kopyta, a resztę dopełnia właściwa korekcja i kucie.

Podbicie i zagwożdżenie: uszkodzone tworzywo kopytowe

Podbicie to stłuczenie tworzywa kopytowego, któremu towarzyszy stan zapalny i wysięk w obrębie puszki kopytowej. U koni niekutych bierze się z pracy na twardym, kamienistym podłożu. U koni podkutych najczęstszą przyczyną jest kamień zakleszczony między podkową a kopytem, a bywa nią też nieprawidłowo dopasowana podkowa. To, co widzisz, to zwykle kulawizna pojawiająca się po takiej pracy albo wyraźna bolesność jednego kopyta, przy braku ran i obrzęków na kończynie.

Zapobieganie jest bardzo konkretne: nie pracuj niekutym koniem na twardym i kamienistym podłożu, przy codziennej pielęgnacji usuwaj kamienie oraz inne ciała obce zakleszczone między podkową a kopytem, a także kontroluj prawidłowość kucia. Pierwszy punkt dotyczy najzwyklejszych sytuacji: droga szutrowa w terenie, betonowy plac przed stajnią, kilka kilometrów po żwirze w upalny dzień. Kopyto wytrzyma sporo, ale nie kilometry po kamieniach bez przygotowania, zwłaszcza u konia, który codziennie pracuje na miękkim podłożu.

Zagwożdżenie to uszkodzenie tworzywa kopytowego przez zbyt głęboko wbity podkowiak podczas podkuwania konia. Podkowiak może tylko uciskać tworzywo albo je przebić i zranić, dlatego objawy bywają widoczne nie od razu: koń zaczyna oszczędzać nogę dzień lub dwa po kuciu, a kopyto jest bolesne. Nie pomyl nazw: nagwożdżenie to przebicie podeszwy ostrym przedmiotem z zewnątrz, podbicie to stłuczenie tworzywa, a podbitka to odgniot od źle przybitej podkowy. Przy podejrzeniu zagwożdżenia sprawa wraca do kowala i do weterynarza.

Zatraty: urazy koronek i piętek

Zatraty to mechaniczne urazy koronek i piętek kopyt. Najczęściej koń nadepnie sam siebie, na przykład tylną nogą na piętkę przedniej, albo zostanie nadepnięty przez innego konia. Rana wypada w miejscu, w którym róg kopytowy przechodzi w skórę, więc goi się wolno, łatwo się brudzi i potrafi wracać. Trzy typowe sytuacje, w których do niej dochodzi, to jazda zbyt blisko innego konia, zawracanie koni w miejscu oraz praca albo transport w hacelach, które powinny być już wykręcone.

Zapobieganie sprowadza się do trzech nawyków. Po pracy i przed transportem wykręca się hacele, bo w ciasnej przyczepie koń potrafi nimi zranić sobie koronki i piętki. W jeździe utrzymuje się odpowiednie odległości między końmi, a na ujeżdżalni oznacza to co najmniej 3 kroki, czyli około 2,5 m, od konia poprzedzającego i mijanego. Nie zawraca się też koni w miejscu, bo wtedy nogi wchodzą jedna na drugą. Te same trzy nawyki chronią przy okazji przed kopnięciem i przed poważniejszymi urazami kończyn.

Kiedy dzwonisz po weterynarza, a kiedy po kowala

Leczenie schorzeń kopyt prowadzi lekarz weterynarii, a korekcję i kucie kowal. Domowe okłady, maść z półki i przeczekanie potrafią zamienić problem odwracalny w trwały, dlatego rola jeźdźca kończy się na rozpoznaniu i zgłoszeniu. Po weterynarza dzwoni się bez zwlekania, gdy koń wyraźnie kuleje albo nie chce się ruszyć, gdy kopyta są gorące i bolesne, gdy pojawia się postawa z wysuniętymi przednimi nogami, gdy jest gorączka albo gdy rana sięga koronki. Przy podejrzeniu ochwatu nie czeka się do rana.

Po kowala dzwoni się, gdy problem wygląda na skutek kucia lub korekcji: nagła kulawizna po ostatniej wizycie, luźna albo przekrzywiona podkowa, kamień wciśnięty pod podkowę, którego nie da się bezpiecznie usunąć. W wielu sytuacjach potrzebni są obaj, a kolejność ustala weterynarz. Zanim zadzwonisz, zapisz trzy rzeczy: od kiedy trwa problem, co koń robił wcześniej i co dokładnie widzisz na kopycie. Taki opis skraca rozmowę i pozwala ocenić, jak pilna jest wizyta. W stajni zgłoś sprawę osobie odpowiedzialnej za konia.